Wat is PPID (de ziekte van Cushing) en hoe herken je het en ondersteun je je paard dat het heeft?

PPID, kort voor Pituitary Pars Intermedia Dysfunction, is wat de meeste mensen bedoelen als ze zeggen dat een paard de ziekte van Cushing heeft. Het is een aandoening van de hypofyse, de kleine structuur aan de basis van de hersenen die de hormoonafgifte regelt, en het is een van de meest voorkomende aandoeningen die we bij oudere paarden vaststellen.

Zo werkt het, in gewone taal. Een groep zenuwcellen in de hypothalamus produceert dopamine, en dopamine houdt normaal gesproken een deel van de hypofyse, de pars intermedia, onder controle. Bij paarden met PPID beschadigt leeftijdsgebonden oxidatieve stress die dopamineproducerende cellen [1]. Zodra die rem wegvalt, wordt de pars intermedia groter en begint die te veel hormonen aan te maken, waaronder adrenocorticotroop hormoon, oftewel ACTH.

ACTH geeft de bijnieren de opdracht om cortisol aan te maken. Bij een gezond paard is dat een korte, zelfbegrenzende lus. Bij een paard met PPID loopt dat proces bijna voortdurend door, waardoor het cortisol dag na dag verhoogd blijft. Die constante blootstelling aan cortisol veroorzaakt de schade: het verstoort tegelijk de stofwisseling, spierbehoud, vetverdeling, vachtgroei en insulinegevoeligheid.

Een bloedtest is de enige manier om dit te bevestigen. Je dierenarts zal ACTH meten, idealiter aan de hand van een referentiewaarde die is aangepast aan het seizoen, omdat ACTH bij elk paard, gezond of niet, van nature stijgt tussen augustus en oktober [2]. Testen in de herfst zonder rekening te houden met die seizoensgebonden stijging is een veelvoorkomende reden waarom paarden gemist worden, of juist ten onrechte als verdacht worden aangemerkt.

Wat is de rol van voeding bij het beheersen van PPID-symptomen?

Pergolide is nog steeds de eerstelijnsbehandeling: een dopamine-receptoragonist die de productie van ACTH direct verlaagt. Maar medicatie vertelt zelden het hele verhaal op zichzelf. Voeding, afgestemd op lichaamsconditie, insulinestatus, leeftijd en werklast, wordt nu gezien als net zo belangrijk voor het onder controle houden van symptomen en het verkleinen van het risico op hoefbevangenheid [4]. We lopen dat voedingsplan stap voor stap met je door, inclusief uitgewerkte voorbeelden, in ons bijbehorende artikel over voeding voor paarden met PPID.

Wat zijn de belangrijkste symptomen van PPID?

De symptomen verschillen sterk van paard tot paard en veranderen naarmate de ziekte vordert. In het begin zijn de signalen makkelijk te missen. Later niet meer.

Let op deze signalen

• Hoefbevangenheid, vaak bij paarden waarvan de insulinefunctie al verstoord is.
• Hypertrichose: een lange, golvende of krullende vacht.
• Hirsutisme: moeite met volledig verharen in het voorjaar.
• Gewichtsverlies en spierafbraak, soms tegelijk met een hangbuik.
• Afwijkende vetverdeling: vetkussentjes boven de ogen, een harde manenkam, vet bij de staartaanzet.
• Lusteloosheid, samenhangend met zowel het verlies van dopamine-signaaloverdracht als de constante cortisolbelasting.
• Polyurie en polydipsie: merkbaar meer drinken en plassen dan normaal.
• Vaker infecties, omdat chronisch hoog cortisol de immuunfunctie onderdrukt.

Een lange, krullende vacht wordt traditioneel gezien als het duidelijke teken van PPID, maar dat geldt vooral wanneer de ziekte al ver gevorderd is [1]. Eerder kan de enige aanwijzing een vacht zijn die iets doffer oogt dan normaal, of een paard dat gewoon wat vlakker lijkt. Eigenaren merken die verandering in de vacht meestal eerder op dan ik tijdens een routineonderzoek, en dat is precies waarom regelmatige observatie thuis belangrijker is dan wachten tot er iets opvallends gebeurt. Als iets niet helemaal goed lijkt, plan dan de bloedtest in plaats van nog een seizoen af te wachten.

Wat is het verband tussen PPID en ontregeling van insuline?

De taak van insuline is om suiker uit het bloed naar de cellen te verplaatsen, zodat die het als energie kunnen gebruiken. Bij ontregeling van insuline reageren cellen niet meer goed op dat signaal, waardoor glucose langer in het bloed blijft dan zou moeten. De alvleesklier leest dat als "niet genoeg insuline" en maakt nog meer aan, wat het probleem alleen maar groter maakt.

Bij paarden met PPID zorgt dezelfde verstoorde terugkoppelingslus die ACTH hoog laat oplopen er ook voor dat cortisol verhoogd blijft, en cortisol maakt cellen juist minder gevoelig voor insuline. De twee aandoeningen versterken elkaar. Ongeveer één op de drie paarden met PPID ontwikkelt uiteindelijk ontregeling van insuline, en die groep heeft een duidelijk hoger risico op hoefbevangenheid dan PPID-paarden met een normale insulinefunctie [5].

Hoe wordt PPID behandeld?

PPID is een chronische aandoening. Het kan niet worden genezen, maar wel worden beheerst. Pergolide, een dopamine-receptoragonist, verlaagt de productie van ACTH en daarmee ook de cortisolafgifte, wat de ernst van de symptomen meestal binnen weken tot maanden vermindert.

Voeding en regelmatige opvolging door de dierenarts zijn net zo belangrijk als de medicatie zelf. Lichaamsconditie, insuline-status, leeftijd en activiteitsniveau veranderen allemaal in de loop van de tijd, dus een voedingsplan dat is opgesteld voor een 16-jarig paard op het moment van diagnose moet een paar jaar later vaak opnieuw worden bekeken. Dat is het gedetailleerde, praktische deel, en dat verdient een eigen plek in plaats van hier een gehaaste alinea, daarom hebben we de volledige stapsgewijze aanpak in het hierboven gelinkte aanvullende voedingsartikel gezet.

Conclusie

PPID vroeg herkennen draait zelden om één opvallend symptoom. Meestal gaat het om een vacht die iets later verhaart dan vroeger, een paard dat net iets vlakker is dan normaal, of een vaag gevoel dat er iets niet helemaal klopt. Dat is op zichzelf nog geen diagnose, maar wel reden genoeg om je dierenarts om een ACTH-test te vragen.

In combinatie met de juiste medicatie, een voedingsplan dat is afgestemd op de lichaamsconditie en insuline-status van je paard, en regelmatige opvolging, behouden de meeste paarden met PPID jarenlang een goede levenskwaliteit na de diagnose.