Zo behandel je een paard met ondergewicht

Voer is de laatste knop waar je aan draait, niet de eerste. De meeste eigenaren doen het andersom. Een paard verliest conditie en binnen een week zit er meer in de voerbak, is de supplementenplank voller, en heeft niemand stilgestaan bij de vraag waarom het gewicht überhaupt afneemt.

Soms is meer voer precies wat nodig is. Het paard at daadwerkelijk te weinig en de oplossing is eenvoudig. Maar in de praktijk zijn dat niet de gevallen die ik meestal zie. Gebitsproblemen waardoor kauwen pijnlijk is, een darm die niet goed opneemt wat hij binnenkrijgt, een parasietenbelasting die stilletjes concurreert om elke voedingsstof: dát zijn de redenen waarom een paard mager blijft terwijl de eigenaar van de ene voeraanpassing naar de andere gaat. Eerst de oorzaak vinden is wat echt het verschil maakt in de uitkomst.

Stap 1: Bevestig dat het paard echt ondergewicht heeft

Het oog alleen is niet betrouwbaar. Een paard met een dikke wintervacht kan aanzienlijk spierverlies verbergen, en omgekeerd kan een paard met een fijne vacht er slank uitzien en toch voldoende conditie hebben. Gebruik de Body Condition Score (BCS), die loopt van 1 (uitgemergeld) tot 9 (zwaarlijvig). Een score van 4 tot 6 is over het algemeen gezond; alles van 3 of lager vraagt om actie.

Scoren vraagt zowel kijken als voelen. Ga met je handen langs de ribben, de ruggengraat, het kruis, de basis van de hals en achter de schouder. Je beoordeelt vetbedekking en spiermassa tegelijk: dat zijn verschillende dingen en ze kunnen onafhankelijk van elkaar achteruitgaan. Een paard met een BCS van 4 maar met aanzienlijk verlies van bovenlijnspieren zit in een andere situatie dan een paard met dezelfde score maar met goede spiermassa. Dat verschil is belangrijker dan de meeste eigenaren beseffen.

Stap 2: Vind de oorzaak

Gewichtsverlies heeft zelden één enkele oorzaak. De vijf onderstaande oorzaken overlappen vaak, en er één behandelen terwijl je een andere mist, is precies waarom sommige paarden maanden nodig hebben om weer op te knappen.

Verminderde eetlust (anorexie)

Het paard eet niet genoeg omdat iets hem terughoudend maakt om te eten. Pijn, stress, een verandering in de omgeving, dominante kuddegenoten of ziekte kunnen de opname allemaal verminderen zonder dat je daar een duidelijk teken van ziet. Observeer voertijd goed.

Hogere energiebehoefte dan aanbod

Zware arbeid, koud weer, late dracht en lactatie verhogen de energiebehoefte aanzienlijk. Een rantsoen dat een paard vorige zomer goed op gewicht hield, is nu mogelijk echt niet meer voldoende. De behoefte is toegenomen; het voer niet.

Matige voedingskwaliteit

Hooi dat er prima uitziet, kan qua voedingswaarde tegenvallen. Eiwit, verteerbare energie en mineraalgehalte verschillen sterk tussen snedes, tussen percelen en tussen jaren. Je kunt de voedingswaarde niet alleen op uiterlijk beoordelen.

Malabsorptie

Bij sommige paarden, vooral oudere paarden en paarden met inflammatoire darmziekte, nemen de darmen voedingsstoffen simpelweg niet efficiënt op. Deze dieren eten genoeg en vallen toch af. Ze reageren vaak slecht op een eenvoudige verhoging van het voer.

Parasieten

Een hoge parasietenbelasting bij jongere paarden is een klassieke oorzaak van een slechte conditie die eigenaren vaak onderschatten. Een gerichte mestonderzoek op wormeieren (in plaats van ontwormen volgens een vaste kalender) geeft je echte informatie over wat er bij jouw individuele paard speelt.

Stap 3: Behandel, in de juiste volgorde

Het instinct is om meteen meer voer te geven. Weersta die neiging. Voer is de laatste knop waar je aan draait, niet de eerste, anders loop je het risico een symptoom aan te pakken terwijl het onderliggende probleem doorgaat.

Bel eerst je dierenarts

Sluit ziekte, inwendige parasieten en gebitsproblemen uit voordat je het rantsoen aanpast. Vooral dat laatste wordt vaak gemist. Scherpe emailpunten, losse tanden en parodontale aandoeningen maken kauwen pijnlijk en verminderen de efficiëntie van de afbraak van ruwvoer aanzienlijk. In de praktijk zie je vaak dat het verhelpen van gebitsproblemen bij een ouder paard met chronisch gewichtsverlies sneller verbetering geeft dan welke voeraanpassing dan ook.

Controleer het ruwvoer

Ruwvoer, hooi en gras, is de basis. Een paard in lichte arbeid heeft ongeveer 1.5 to 2% of its bodyweight aan droge stof per dag nodig, voornamelijk in de vorm van ruwvoer. Controleer voordat je supplementen of krachtvoer toevoegt of in de basis aan de ruwvoerbehoefte wordt voldaan, zowel qua hoeveelheid als kwaliteit.

Als je reden hebt om te twijfelen aan de kwaliteit van je hooi, laat het dan analyseren! Sommige universiteiten met veterinaire voedingsprogramma's bieden hooi-analyses aan, en verschillende voerbedrijven analyseren ook ruwvoermonsters. De kosten zijn bescheiden vergeleken met maandenlang hooi voeren dat niet levert wat jij denkt dat het levert.

Pas het dieet aan op het specifieke probleem

Voor paarden met gebitsproblemen: kies meer voor kort gesneden grasvezels die minder kauwinspanning vragen, en overweeg een natte mash als onderdeel van het rantsoen. Deze paarden kunnen voldoende calorieën opnemen zonder de mechanische belasting van langstengelig hooi.

Voor paarden met een echt hogere energiebehoefte, door arbeid, kou of herstel, is het instinct vaak om graan toe te voegen. Wees hier voorzichtig. Graan bevat veel zetmeel en suiker; bij een paard met een kwetsbare darm door parasieten of malabsorptie, of bij elk paard met aanleg voor stofwisselingsproblemen, vergroten grote graanmaaltijden het risico op koliek en hoefbevangenheid. De veiligere route naar langdurige energie is vet.

Plantaardige olie als caloriebron

Vet levert per gram ongeveer 2.25 times the digestible energy of carbohydrates. Belangrijker nog: het levert die energie zonder de glycemische piek die met zetmeel gepaard gaat. Dat heeft verschillende praktische voordelen die verder gaan dan alleen gewichtstoename.

In de praktijk laten paarden die van graanrijke rantsoenen overstappen op rantsoenen met oliesuppletie vaak een merkbare verandering in temperament zien: beter bewerkbaar, minder reactief. Het glucosesparende effect van vetstofwisseling speelt hierin mee: de spieren verbranden bij langdurige inspanning bij voorkeur vet, waardoor bloedglucose beschikbaar blijft voor de hersenen. Paarden die scherp waren op graanrijke diëten worden vaak rustiger.

Er zijn ook meetbare fysieke voordelen. Paarden die passend vet gesuppleerd krijgen, laten meestal een betere vachtconditie zien en, voor paarden in arbeid, een betere thermoregulatie: minder warmteproductie tijdens inspanning betekent minder zweten en sneller herstel. De aerobe efficiëntie verbetert naarmate het lichaam zich aanpast aan vet als primaire brandstof, wat zichtbaar is in de hersteltijd van een werkend paard na inspanning.

Niet alle plantaardige oliën zijn gelijkwaardig. De verhouding van omega-3 tot omega-6-vetzuren is belangrijk. De meeste conventionele plantaardige oliën (zonnebloem, maïs) bevatten erg veel omega-6 en weinig omega-3, wat op termijn ontsteking eerder kan bevorderen dan afremmen. Kies voor de beste uitkomst een olie met een hoog gehalte aan omega-3, specifiek DHA.

Een opmerking over geduld

Paarden komen niet snel weer op conditie. Zelfs wanneer de onderliggende oorzaak is aangepakt en het dieet klopt, duurt het meestal 60 to 90 days voordat je dit duidelijk terugziet op de BCS-schaal. Eigenaren die niet snel verbetering zien, denken soms dat de aanpak niet werkt en gaan opnieuw dingen veranderen, waardoor het onmogelijk wordt om te weten wat effect heeft.

Kies de juiste aanpak, blijf consequent en geef het tijd. Controleer de BCS elke 2 to 3 weeks en houd het bij. Vooruitgang is er meestal wel; het gaat alleen langzamer dan we zouden willen.