Zo onderzoekt je dierenarts een onvruchtbare merrie

Wanneer een merrie niet drachtig wordt, geeft een gestructureerd onderzoek het duidelijkste beeld van wat er misgaat en wat er realistisch nog te verhelpen is. Je dierenarts werkt volgens een vast protocol: eerst de voorgeschiedenis die jij kunt geven, daarna het klinische beeld, vervolgens een beoordeling van de baarmoeder en eierstokken met echografie, en daarna hoe de merrie daadwerkelijk leeft. Pas daarna zijn extra onderzoeken nodig.

Stap 1: Voorgeschiedenis

De voorgeschiedenis is de basis. Voordat je dierenarts de merrie onderzoekt, wil die alles weten over haar fokachtergrond: hoeveel seizoenen, welke hengst of welk type sperma, of ze eerder drachtig is geweest en wat er toen is gebeurd, en hoeveel mislukte pogingen er dit jaar zijn geweest. Een merrie die drie jaar geleden vruchtbaar was en dat ineens niet meer is, is klinisch een ander probleem dan een merrie die nooit een dracht heeft vastgehouden.

De medische voorgeschiedenis is net zo belangrijk. Eerdere ziektes, behandelingen en vooral orthopedische problemen komen bij vruchtbaarheidsonderzoeken vaker naar voren dan je misschien zou verwachten. Een merrie met een bekende voorgeschiedenis van hoefbevangenheid of chronische pijn laat al iets zien dat later in het klinisch onderzoek opnieuw naar voren zal komen.

Stap 2: Klinisch onderzoek

Je dierenarts begint met het hele dier, niet met het voortplantingsstelsel. Lichaamsconditie, vachtkwaliteit, houding, en of de merrie comfortabel beweegt. Merries met overgewicht zijn in de klinische praktijk consequent minder vruchtbaar. De mechanismen zijn nog niet volledig uitgewerkt, maar het klinische patroon is duidelijk genoeg dat alleen de lichaamsconditie al een mislukt seizoen kan verklaren.

Pijn en kreupelheid worden onderschat als oorzaken van vruchtbaarheidsproblemen. Een merrie met actieve hoefbevangenheid of duidelijke kreupelheid kan vaak niet genoeg bewegen om de baarmoeder tussen de cycli goed te draineren. Achterblijvend vocht is dan een directe route naar endometritis. Het is zo'n verband dat indirect lijkt, totdat je het een paar keer hebt gezien.

Daarna wordt specifiek naar het voortplantingsstelsel gekeken: zijn haar cycli regelmatig, of onregelmatig en lastig te herkennen? De conformatie van vulva en vagina is belangrijk; een slechte afsluiting van de vulva laat lucht en verontreiniging in de baarmoeder toe, en dat is volledig te corrigeren met een Caslick-procedure als het op tijd wordt opgemerkt. De baarmoederhals moet er gezond uitzien en passen bij de fase van haar cyclus. Alles wat daarvan afwijkt, is belangrijk.

Stap 3: Rectale echografie

Een echo laat zien wat bij alleen uitwendig onderzoek niet te zien of te voelen is. Je dierenarts kijkt hierbij specifiek naar drie dingen.

Gezondheid van het endometrium

De structuur en echogeniciteit van het endometrium veranderen met de fase van de cyclus, maar pathologische veranderingen hebben een ander karakter. Oedeempatronen, onregelmatige verdikking, afwijkende echogeniciteit: dit zijn de eerste aanwijzingen voor aandoeningen van het endometrium.

Vocht in de baarmoeder

Vrij vocht in het lumen van de baarmoeder buiten de normale peri-ovulatoire vensters is abnormaal. Zelfs een kleine hoeveelheid in de verkeerde fase van de cyclus is een alarmsignaal voor endometritis. De hoeveelheid en het karakter van dat vocht (anechoïsch versus echogeen) bepalen hoe intensief de behandeling moet zijn.

Eierstokcysten

Cysten op de eierstokken kunnen de normale cyclus verstoren en zijn bij alleen uitwendig onderzoek makkelijk te missen. Echografie is de enige betrouwbare manier om ze op te sporen. Een merrie die lijkt te cycleren maar een grote anovulatoire follikel of luteale cyste heeft, zal niet reageren op standaard dekmanagement. Dat onderscheid is belangrijker dan de meeste eigenaren beseffen.

Stap 4: Stalmanagement

Deze stap wordt vaker overgeslagen dan zou moeten. De omgeving van de merrie heeft direct invloed op haar voortplantingsfunctie.

De lichtperiode is de belangrijkste trigger voor het dekseizoen. Merries hebben minstens 16 uur licht per dag nodig om normaal te cycleren. Een stal met weinig natuurlijk licht en zonder aanvullende kunstverlichting verschuift het begin van de cycliciteit met weken. Zowel de kwaliteit als de hoeveelheid voer zijn belangrijk: te weinig voeren vertraagt of onderdrukt de cyclus, te veel voeren leidt tot de eerder genoemde problemen met de lichaamsconditie. Temperatuur en stress, waaronder stalomstandigheden, sociale rangorde, transport en wedstrijdschema's, komen daar allemaal nog bovenop.

Bij sommige merries bleek onvruchtbaarheid volledig te worden verklaard door een donkere stal en onvoldoende verlichting in de winter. De oplossing kost vrijwel niets vergeleken met een dekseizoen vol KI-pogingen.

Stap 5: Aanvullende diagnostiek

Na het doornemen van de voorgeschiedenis, het klinisch onderzoek, de echo en het management heeft je dierenarts meestal een werkhypothese. Maar soms moet dat beeld worden bevestigd, of wijst het klinisch onderzoek op iets specifieks dat gericht vervolgonderzoek rechtvaardigt.

Bacteriologisch onderzoek

Als endometritis wordt vermoed, geeft een baarmoederswab of lavage met laag volume een kweek- en gevoeligheidsuitslag. Dat is het verschil tussen empirische behandeling en een gerichte keuze voor antibiotica. Endometritis behandelen zonder kweekuitslag is een gewoonte die je beter kunt doorbreken.

Endometriumbiopt

Een biopt geeft histologie, en dan vooral inzicht in de mate van periglandulaire fibrose. Dat is belangrijk voor de prognose. Een merrie met duidelijke fibrotische veranderingen heeft een fundamenteel ander reproductief vooruitzicht dan een merrie met acute, omkeerbare endometritis. Die informatie is waardevol voordat je je vastlegt op opnieuw een duur seizoen met pogingen.

Endoscopie van de baarmoeder

Met hysteroscopie kan de dierenarts het lumen van de baarmoeder direct bekijken. Verklevingen, cysten, structurele afwijkingen: dit zijn dingen die op een echo gemist kunnen worden en niet met een swab te diagnosticeren zijn. Je dierenarts zet dit in wanneer de andere resultaten het klinische beeld niet volledig verklaren.