Zo onderzoekt je dierenarts een onvruchtbare merrie

Wanneer een merrie niet drachtig wordt, geeft een gestructureerd onderzoek het duidelijkste beeld van wat er misgaat en wat er realistisch gezien kan worden opgelost. Je dierenarts volgt daarbij een vast protocol: eerst de voorgeschiedenis die jij kunt geven, daarna het klinische beeld, vervolgens een beoordeling van de baarmoeder en eierstokken met echografie, en dan hoe de merrie daadwerkelijk leeft. Pas daarna zijn aanvullende onderzoeken nodig.

Stap 1: Voorgeschiedenis

De voorgeschiedenis is de basis. Voordat je dierenarts de merrie onderzoekt, wil die alles weten over haar fokachtergrond: hoeveel seizoenen, welke hengst of welk type sperma, of ze eerder drachtig is geweest en wat er toen is gebeurd, en hoeveel mislukte pogingen er dit jaar zijn geweest. Een merrie die drie jaar geleden nog vruchtbaar was en dat ineens niet meer is, is een ander klinisch probleem dan een merrie die nooit een dracht heeft kunnen behouden.

De medische voorgeschiedenis is net zo belangrijk. Eerdere ziekten, behandelingen en vooral orthopedische problemen komen bij vruchtbaarheidsonderzoeken vaker naar voren dan je misschien zou verwachten. Een merrie met een bekende voorgeschiedenis van hoefbevangenheid of chronische pijn laat al iets zien dat bij het klinisch onderzoek opnieuw naar voren zal komen.

Stap 2: Klinisch onderzoek

Je dierenarts begint met het hele dier, niet met het voortplantingsstelsel. Lichaamsconditie, vachtkwaliteit, houding, of de merrie comfortabel beweegt. Merries met overgewicht zijn in de klinische praktijk consequent minder vruchtbaar. De mechanismen zijn nog niet volledig opgehelderd, maar het patroon blijft overeind in de literatuur: merries met een matige body condition score worden eerder in het jaar cyclisch en hebben minder cycli per conceptie nodig dan schrale merries, terwijl een hogere conditie dan dat bereik geen extra voordeel meer oplevert.[1]

Pijn en kreupelheid worden onderschat als oorzaken van verminderde vruchtbaarheid. Een merrie met actieve hoefbevangenheid of duidelijke kreupelheid kan vaak niet genoeg bewegen om de baarmoeder tussen cycli goed te draineren, en een verminderde contractiliteit van het myometrium is precies het defect dat is aangetoond bij merries die gevoelig zijn voor aanhoudende vochtophoping.[2] Dat achtergebleven vocht is een directe route naar endometritis. Het is zo'n verband dat indirect lijkt tot je het een paar keer hebt gezien.

Dan specifiek het voortplantingsstelsel: zijn haar hengstigheden regelmatig, of onregelmatig en lastig te herkennen? De conformatie van de vulva en vagina is belangrijk; een slechte afsluiting van de vulva laat lucht en verontreiniging toe in de baarmoeder. Een groot retrospectief onderzoek bij bijna duizend merries liet zien dat de vruchtbaarheid daalde van 67% bij merries met een normale conformatie naar 51% bij merries die een chirurgische correctie nodig hadden, wat precies de reden is waarom een Caslick-procedure beter vroeg uitgevoerd kan worden dan pas na een seizoen met mislukte dekkingen.[3] De baarmoederhals moet er gezond uitzien en passen bij de fase van haar cyclus. Alles wat daarvan afwijkt, is van belang.

Stap 3: Rectale echografie

Echografie laat zien wat bij alleen uitwendig onderzoek niet zichtbaar of voelbaar is. Je dierenarts kijkt daarbij specifiek naar drie dingen.

Gezondheid van het endometrium

De textuur en echogeniciteit van het endometrium veranderen met de fase van de cyclus, maar pathologische veranderingen hebben een ander karakter. Oedeempatronen, onregelmatige verdikking, abnormale echogeniciteit: dit geeft de eerste aanwijzing voor endometriumziekte.

Vocht in de baarmoeder

Vrij vocht in het lumen van de baarmoeder buiten de normale peri-ovulatoire periode is afwijkend. Zelfs een kleine hoeveelheid op het verkeerde moment in de cyclus is een alarmsignaal voor endometritis. De hoeveelheid en aard van dat vocht (anechogeen versus echogeen) bepalen hoe intensief de behandeling moet worden ingezet.

Eierstokcysten

Cysten op de eierstokken kunnen de normale cycliciteit verstoren en zijn bij alleen uitwendig onderzoek makkelijk te missen. Echografie is de enige betrouwbare manier om ze te vinden. Een merrie die cyclisch lijkt te zijn maar een grote anovulatoire follikel of luteale cyste heeft, gaat niet reageren op standaard dekmanagement: deze structuren kunnen drie tot zeven weken aanwezig blijven en bijna normale progesteronspiegels produceren, waardoor ze op een enkele scan gemakkelijk worden verward met een functioneel corpus luteum.[4] Dat onderscheid is belangrijker dan de meeste eigenaren beseffen.

Stap 4: Stalmanagement

Deze stap wordt vaker overgeslagen dan zou moeten. De omgeving van de merrie beïnvloedt haar voortplantingsfunctie direct.

De daglengte is de belangrijkste trigger voor het fokseizoen. Merries hebben minstens 16 uur licht per dag nodig om normaal cyclisch te zijn, en een stal met weinig natuurlijk licht en zonder aanvullende kunstverlichting stelt het begin van de cycliciteit met weken uit. Zowel de kwaliteit als de hoeveelheid voer zijn belangrijk: te weinig voeren vertraagt of onderdrukt de cyclus, te veel voeren veroorzaakt de lichaamsconditieproblemen die hierboven zijn genoemd. Temperatuur en stress, waaronder stalomstandigheden, sociale rangorde, transport en wedstrijdschema's, komen daar nog bovenop.

Bij sommige merries werd de onvruchtbaarheid volledig verklaard door een donkere stal en onvoldoende winterverlichting. De oplossing kost niets vergeleken met een fokseizoen vol KI-pogingen.

Stap 5: Aanvullende diagnostiek

Na de voorgeschiedenis, het klinisch onderzoek, de echografie en het management doorlopen te hebben, heeft je dierenarts meestal een werkhypothese. Maar soms moet het beeld worden bevestigd, of wijst het klinisch onderzoek op iets specifieks dat een gerichte test rechtvaardigt.

Bacteriologisch onderzoek

Als endometritis wordt vermoed, geeft een baarmoederswab of low-volume lavage een kweek- en gevoeligheidsuitslag. Dat is het verschil tussen empirische behandeling en gerichte antibioticakeuze. Endometritis behandelen zonder kweekuitslag is een gewoonte die het waard is om te doorbreken.

Endometriumbiopt

Een biopt geeft histologie, specifiek de mate van periglandulaire fibrose, beoordeeld volgens de Kenney-Doig-schaal van I tot en met III. Die graad is belangrijk voor de prognose: merries met minimale of focale fibrose hebben een goede kans om een veulen voldragen te krijgen, terwijl diffuse, ernstige fibrose de vooruitzichten in een heel andere categorie plaatst.[6] Een merrie met duidelijke fibrotische veranderingen heeft fundamenteel andere reproductieve vooruitzichten dan een merrie met acute, reversibele endometritis. Die informatie is waardevol voordat je opnieuw een duur seizoen met pogingen ingaat.

Endoscopie van de baarmoeder

Met hysteroscopie kan de dierenarts het lumen van de baarmoeder direct bekijken. Verklevingen, cysten, structurele afwijkingen: dit zijn dingen die op echografie gemist kunnen worden en niet met een swab kunnen worden vastgesteld. Je dierenarts zet dit in wanneer de andere resultaten het klinische beeld niet volledig verklaren.