Tak weterynarz bada niepłodną klacz.

Kiedy klacz nie zachodzi w ciążę, uporządkowane badanie daje najjaśniejszy obraz tego, co nie działa i co realnie da się naprawić. Twój weterynarz przejdzie przez określony protokół: zacznie od wywiadu, który możesz przekazać, potem oceni obraz kliniczny, sprawdzi macicę i jajniki w USG, a następnie przyjrzy się temu, jak klacz faktycznie żyje. Dopiero po tym wszystkim potrzebna będzie dodatkowa diagnostyka.

Krok 1: Wywiad

Wywiad to podstawa. Przed zbadaniem klaczy weterynarz będzie chciał wiedzieć wszystko o jej historii rozrodu: ile sezonów była kryta, jakiego użyto ogiera lub rodzaju nasienia, czy wcześniej zachodziła w ciążę i co się potem wydarzyło, ile nieudanych prób było w tym roku. Klacz, która była płodna trzy lata temu i nagle przestała być, stanowi inny problem kliniczny niż taka, która nigdy nie utrzymała ciąży.

Historia medyczna ma równie duże znaczenie. Wcześniejsze choroby, leczenie, a szczególnie problemy ortopedyczne pojawiają się w diagnostyce niepłodności częściej, niż można się spodziewać. Klacz z rozpoznaną w przeszłości ochwatem lub przewlekłym bólem już sygnalizuje coś, co wróci w badaniu klinicznym.

Krok 2: Badanie kliniczne

Weterynarz zacznie od oceny całego zwierzęcia, a nie układu rozrodczego. Kondycja ciała, jakość sierści, postawa, to, czy klacz porusza się swobodnie. Klacze z nadwagą są w praktyce klinicznej konsekwentnie mniej płodne. Mechanizmy nie są jeszcze w pełni poznane, ale ten wzorzec utrzymuje się w literaturze: klacze utrzymywane w umiarkowanej kondycji zaczynają cykl wcześniej w roku i potrzebują mniej cykli do zapłodnienia niż klacze zbyt chude, podczas gdy dalsze zwiększanie kondycji ponad ten zakres nie daje już dodatkowych korzyści.[1]

Ból i kulawizna są niedocenianymi przyczynami niepowodzeń rozrodu. Klacz z aktywnym ochwatem lub wyraźną kulawizną często nie jest w stanie poruszać się na tyle, by odpowiednio opróżniać macicę między cyklami, a obniżona kurczliwość mięśniówki macicy to właśnie defekt udokumentowany u klaczy ze skłonnością do przewlekłego gromadzenia płynu.[2] Zalegający płyn to bezpośrednia droga do endometritis. To jedno z tych powiązań, które wydają się pośrednie, dopóki nie zobaczysz ich kilka razy w praktyce.

Następnie sam układ rozrodczy: czy cykle są regularne, czy nieregularne i trudne do uchwycenia? Znaczenie ma budowa sromu i pochwy; słabe przyleganie warg sromowych umożliwia dostawanie się powietrza i zanieczyszczeń do macicy. Duże badanie retrospektywne obejmujące prawie tysiąc klaczy wykazało spadek płodności z 67% u klaczy z prawidłową budową do 51% u tych wymagających korekcji chirurgicznej, dlatego zabieg Caslicka warto wykonać wcześnie, zamiast dopiero po sezonie nieudanych kryć.[3] Szyjka macicy powinna wyglądać zdrowo i odpowiednio do etapu cyklu. Każde odchylenie ma znaczenie.

Krok 3: USG przezodbytnicze

USG pokazuje to, czego nie da się zobaczyć ani wyczuć wyłącznie podczas badania zewnętrznego. Weterynarz będzie oceniał konkretnie trzy rzeczy.

Stan endometrium

Struktura i echogeniczność endometrium zmieniają się wraz z etapem cyklu, ale zmiany patologiczne mają inny charakter. Obraz obrzęku, nieregularne pogrubienie, nieprawidłowa echogeniczność: to daje pierwsze wskazówki dotyczące choroby endometrium.

Płyn w macicy

Wolny płyn w świetle macicy poza prawidłowym okresem okołoowulacyjnym jest nieprawidłowy. Nawet niewielka ilość na niewłaściwym etapie cyklu jest sygnałem alarmowym wskazującym na endometritis. Ilość i charakter tego płynu (bezechowy czy echogeniczny) pomagają określić, jak intensywne powinno być leczenie.

Torbiele jajników

Torbiele na jajnikach mogą zaburzać prawidłową cykliczność i łatwo je przeoczyć przy samym badaniu zewnętrznym. USG to jedyny wiarygodny sposób, by je wykryć. Klacz, która wydaje się cyklować, ale ma duży pęcherzyk bezowulacyjny lub torbiel lutealną, nie zareaguje na standardowe postępowanie hodowlane: takie struktury mogą utrzymywać się od trzech do siedmiu tygodni i wytwarzać poziomy progesteronu zbliżone do prawidłowych, dlatego przy pojedynczym badaniu bywają mylone z funkcjonalnym ciałkiem żółtym.[4] To rozróżnienie ma większe znaczenie, niż większość właścicieli sobie uświadamia.

Krok 4: Warunki stajenne

Ten etap jest pomijany częściej, niż powinien. Środowisko klaczy bezpośrednio wpływa na jej funkcje rozrodcze.

Fotoperiod jest głównym bodźcem uruchamiającym sezon rozrodczy. Klacze potrzebują co najmniej 16 godzin światła dziennie, aby cykl przebiegał prawidłowo, a stajnia ze słabym dostępem do światła naturalnego i bez dodatkowego doświetlania sztucznym światłem opóźni początek cykliczności o kilka tygodni. Znaczenie ma zarówno jakość, jak i ilość paszy: niedożywienie opóźnia lub hamuje cykl, a przekarmianie prowadzi do problemów z kondycją ciała, o których była mowa wcześniej. Temperatura i stres, w tym warunki utrzymania w stajni, hierarchia społeczna, transport i harmonogram zawodów, dodatkowo się na to nakładają.

U części klaczy niepłodność dało się w pełni wyjaśnić ciemną stajnią i niewystarczającym oświetleniem zimą. Rozwiązanie kosztuje niewiele w porównaniu z całym sezonem prób inseminacji.

Krok 5: Dodatkowa diagnostyka

Po przejściu przez wywiad, badanie kliniczne, USG i ocenę utrzymania weterynarz zwykle ma już roboczą hipotezę. Czasem jednak obraz wymaga potwierdzenia albo badanie kliniczne wskazuje na coś konkretnego, co uzasadnia wykonanie ukierunkowanego testu.

Badanie bakteriologiczne

Jeśli podejrzewa się endometritis, wymaz z macicy lub płukanie małą objętością pozwala uzyskać wynik posiewu i antybiogramu. To właśnie odróżnia leczenie empiryczne od celowanego doboru antybiotyku. Leczenie endometritis bez wyniku posiewu to nawyk, z którym warto skończyć.

Biopsja endometrium

Biopsja dostarcza wyniku histopatologicznego, a konkretnie stopnia włóknienia okołogruczołowego, ocenianego w skali Kenney-Doig od I do III. Ten stopień ma znaczenie rokownicze: klacze z minimalnym lub ogniskowym włóknieniem mają dużą szansę na donoszenie źrebięcia do terminu, podczas gdy rozlane, ciężkie włóknienie całkowicie zmienia rokowanie.[6] Klacz z istotnymi zmianami włóknistymi ma zasadniczo inne perspektywy rozrodcze niż taka z ostrym, odwracalnym endometritis. Warto mieć tę informację, zanim zdecydujesz się na kolejny kosztowny sezon prób.

Endoskopia macicy

Histeroskopia pozwala weterynarzowi bezpośrednio obejrzeć światło macicy. Zrosty, torbiele, nieprawidłowości strukturalne: to rzeczy, które mogą zostać przeoczone w USG i których nie da się rozpoznać na podstawie wymazu. Weterynarz sięgnie po to badanie, gdy pozostałe wyniki nie wyjaśniają w pełni obrazu klinicznego.